Chiết áp là gì? Cấu tạo, ký hiệu và cách đấu nối

Trong các hệ thống điện và điện tử, chiết áp đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi giá trị điện trở để điều chỉnh điện áp hoặc dòng điện theo nhu cầu sử dụng. Nhờ thiết kế linh hoạt và khả năng điều khiển chính xác, chiết áp được ứng dụng rộng rãi từ thiết bị dân dụng đến máy móc công nghiệp. Cùng ALEN tìm hiểu cấu tạo, ký hiệu và hướng dẫn cách đấu đúng kỹ thuật tại đây!

1. Chiết áp là gì?

Chiết áp

Chiết áp có tên tiếng ANh là Potentiometer hay còn được gọi là biến trở chia áp, là một linh kiện điện tử có khả năng thay đổi giá trị điện trở nhằm điều chỉnh mức tín hiệu điện trong mạch. Khác với điện trở thông thường có giá trị cố định, chiết áp cho phép người dùng thay đổi điện trở đầu vào để kiểm soát điện áp đầu ra hoặc cường độ dòng điện theo mong muốn.

Về bản chất, chiết áp hoạt động như một  bộ chia điện áp có thể điều chỉnh liên tục, giúp quá trình thay đổi tín hiệu diễn ra linh hoạt, ổn định và chính xác hơn.

2. Cấu tạo và ký hiệu của chiết áp

Chiết áp

Chiết áp cơ học thông thường gồm các thành phần chính như:

  • Vỏ bảo vệ (Thân chiết áp): Làm bằng nhựa hoặc kim loại để bảo vệ các bộ phận bên trong.,
  • Dải điện trở (Element): là một dải vật liệu dẫn điện hoặc hợp kim có điện trở suất cao như carbon, ceramic hoặc cuộn dây kim loại được uốn thành hình cung hoặc đường thẳng.
  • Con chạy ( Wiper): Bộ phận di chuyển trượt trên bề mặt của dải điện trở, kết hợp với trục xoay hoặc thanh gạt bên ngoài.
  • Trục xoay (shaft/Núm vặn): Nơi người dùng tay vặn để điều khiển vị trí của con chạy.
  • Các chân kết nối (Terminals): Thường có 3 chân chính:
    • Chân 1 và chân 3 nối vào hai đầu cố định của dải điện trở
    • Chân 2 nối với con chạy wiper để lấy tín hiệu điện áp đầu ra.

Ký hiệu của chiết áp trong sơ đồ mạch

Trong các sơ đồ mạch điện, chiết áp được biểu diễn theo các ký hiệu chuẩn hoá (theo tiêu chuẩn IEC hoặc ANSI/IEEE)

  • Ký hiệu chung (Chiết áp 3 cực): Thường là một hình chữ nhật đại diện cho dải điện trở kèm một mũi tên chỉ vào điểm tiếp xúc di động (con chạy) ở giữa.
  • Ký hiệu dạng biến trở (Rheostat): khi chỉ dùng 2 chân ( nối chân 1  hoặc 3 với chân con chạy 2)
  • Ký hiệu chiết áp có điểm nối phụ (Tapped potentiometer): Chiết áp có thêm một đầu nối ở giữa dải điện trở.
  • Ký hiệu theo đặc tính dải điện trở trên thân/sơ đồ:
    • Ký hiệu B: Chiết áp tuyến tính (Linear Taper) — điện trở thay đổi đều theo góc xoay.
    • Ký hiệu A: Chiết áp Logarit (Audio Taper) — điện trở thay đổi theo hàm logarit (phù hợp điều chỉnh âm lượng).
    • Ký hiệu C: Chiết áp Anti-Log (Reverse Log) — ngược lại với hàm logarit

3. Các loại chiết áp phổ biến hiện nay

Chiết áp

Trên ứng dụng thực tế, các loại chiết áp được chia thành 2 loại phổ biến bao gồm:

Chiết áp 3 chân

Chiết áp đơn (single gang) cơ bản được sử dụng phổ biến nhất hiện nay. Cấu tạo của chiết áp 3 chân khá đơn giản, bao gồm 3 chân. Trong đó, chân 1 và chân 3 là hai đầu chân cố định của dải điện trở, chân 2 là chân của con chạy (wiper). Thiết bị này được ứng dụng trong việc điều khiển âm lượng mono, độ sáng đèn, tốc độ quạt, … tạo điện áp tham chiếu trong các mạch điện tử.

Chiết áp 6 chân

Loại  này kém phổ biến hơn loại 3 chân, tuy nhiên loại  6 chân cũng không xa lạ với người dùng. Nó được ứng dụng trong các thiết bị âm thanh nổi. Là chiết áp đôi (dual gang), bao gồm hai chiết áp 3 chân độc lập, tích hợp chung vào cùng trục xoay. Mỗi bộ 3 chân sẽ làm nhiệm vụ điều khiển một kênh riêng biệt.

Ưu điểm của chiết áp của chiết áp 6 chân là tiết kiệm không gian, tối ưu chi phí linh kiện và người dùng có thể điều chỉnh đồng bộ cả hai kênh chỉ bằng một núm vặn.

4. Cách đấu chiết áp volume cho loa âm trần

Chiết áp

Việc đấu chiết áp volume cho loa âm trần không quá phức tạp, tuy nhiên bạn cần thực hiện đúng sơ đồ để đảm bảo hệ thống hoạt động ổn định, điều chỉnh âm lượng chính xác và tránh làm hỏng thiết bị.Tuỳ theo hệ thống loa sử dụng mà cách đấu nối sẽ có những khác biệt nhất định.

Đấu chiết áp cho hệ thống loa 70V/100V

Đây là phương pháp phổ biến nhất trong các hệ thống âm thanh thông báo, âm thanh tòa nhà, văn phòng, khách sạn, trường học và trung tâm thương mại.

Các bước thực hiện:

  • Ngắt nguồn điện của ampli trước khi tiến hành đấu nối.
  • Đấu dây ngõ ra 70V hoặc 100V từ amply vào cổng INPUT của chiết áp volume.
  • Đấu dây từ cổng OUTPUT của chiết áp đến loa âm trần.
  • Kiểm tra đúng cực (+) và (-) theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
  • Cấp nguồn và kiểm tra khả năng tăng giảm âm lượng.

Sơ đồ kết nối

Ampli 70V/100V

      │

      ▼

INPUT Chiết áp Volume OUTPUT

      │

      ▼

   Loa âm trần

Các bước đấu loại 3 dây / 4 dây phổ biến (Hệ thống 100V)

  • Bước 1 (Ngắt nguồn): Tắt hoàn toàn nguồn điện và rút phích cắm của amply để đảm bảo an toàn tuyệt đối trước khi thao tác.
  • Bước 2 (Đấu dây từ Amply vào chiết áp):
    • Lấy dây tín hiệu từ cổng 100V (thường là dây màu đỏ – cực dương) của amply nối vào chân HOT hoặc cổng vào tín hiệu trên chiết áp.
    • Lấy dây COM (thường là dây màu trắng hoặc đen – cực âm) từ amply nối trực tiếp vào chân COM / N chung của chiết áp.
  • Bước 3 (Đấu dây từ chiết áp ra loa âm trần):
    • Nối dây dương (+) của hệ thống loa âm trần vào chân SP (hoặc OUT) của chiết áp.
    • Nối dây âm (-) của hệ thống loa âm trần chung vào chân COM (hoặc N) của chiết áp (nối chung với dây âm từ amply tới)
  • Bước 4 (Cố định thiết bị): Lắp gọn phần dây điện vào hộp âm/nổi tường, dùng ốc vít cố định chiết áp vào vị trí thẩm mỹ và bật nguồn kiểm tra mức âm

5. Ứng dụng của chiết áp trong thực tế

Chiết áp

Thiết bị này được sử dụng rộng rãi trong các thiết bị điện và điện tử nhờ khả năng điều chỉnh điện áp, điện trở và tín hiệu linh hoạt. Một số ứng dụng phổ biến gồm:

  • Điều chỉnh âm lượng: Dùng trên loa âm trần, amply, mixer và hệ thống âm thanh thông báo.
  • Điều chỉnh độ sáng: Thay đổi cường độ sáng của đèn thông qua bộ điều chỉnh (dimmer).
  • Điều chỉnh tốc độ động cơ: Ứng dụng trong quạt điện, máy móc và một số hệ thống điều khiển.
  • Hiệu chỉnh mạch điện tử: Cân chỉnh điện áp, dòng điện hoặc tín hiệu trên các bo mạch.
  • Làm cảm biến vị trí: Xác định góc quay hoặc vị trí trong thiết bị và hệ thống tự động hóa.
  • Thiết bị điện dân dụng: Có mặt trong quạt điện, máy hàn, bộ điều khiển nhiệt độ và nhiều thiết bị điện khác.

Trên đây là những thông tin giúp bạn hiểu rõ chiết áp là gì, cấu tạo, nguyên lý hoạt động và các ứng dụng thực tế của thiết bị này. Nếu bạn cần tư vấn lựa chọn chiết áp hoặc các thiết bị điện chính hãng, hãy liên hệ ALEN để được hỗ trợ nhanh chóng và lựa chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu sử dụng. 

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Trang Chủ Danh mục Hotline Zalo Zalo To Top